Home » Wadudu na Magonjwa » Jinsi ya Kudhibiti Panya Shambani

Baada ya kuwafahamu panya waharibifu wa mazao shambani katika makala iliyopita, leo nakukaribisha katika muendelezo wake na tutajikita zaidi katika namna za kudhibiti panya shambani.

Kama nilivyotangulia kueleza katika makala iliyopita (isome hapa), mara nyingi uvamizi wa panya hutokea kama mlipuko na hivyo udhibiti wake ni vyema uwe shirikishi kwa jamii nzima katika eneo lililoathiriwa na panya nikimaanisha uhusishaji wa wakulima wote katika bonde la kilimo, kijiji, kata na pengine hata Wilaya.

Hii itawezesha kudhibiti na kutokomeza tatizo la panya katika eneo husika tofauti na pale mkulima mmoja mmoja au wachache wanapohusika kudhibiti panya katika mashamba yao huku wengine hawafanyi hivyo kwani kwa utaratibu huu mashamba ambayo mbinu za udhibiti hazitatumika yanaweza kuwa kimbilio na maficho mapya ya panya na hivyo kuendelea kusababisha hasara katika eneo husika msimu hadi msimu.


Kuna njia nyingi tofauti zinazoweza kutumika katika kudhibiti panya katika mashamba ambapo njia hizi zote hugawanywa katika makundi matatu yaani njia za asili (cultural control), matumizi ya madawa (chemical control) na matumizi ya nguvu (physical control). Malengo ya njia hizi zote hutofautiana kutoka kuzuia uvamizi wa panya, kuua panya pamoja na kutokomeza panya.

Hivyo ni muhimu kuzingatia lengo la kila njia wakati wa kuchagua mbinu sahihi za kudhibiti panya katika shamba lako. Njia tunazoweza kuzitumia katika udhibiti wa panya shambani ni pamoja na usafi wa shamba, kufukiza moshi, kujaza maji kwenye mashimo, kutumia sumu/viuatilifu, kuchimbua mashimo ya panya, kupanda kwa wakati mmoja na kutumia mitego kama nitakavyokuelezea hapo chini.


(1). Usafi wa Shamba

Hii ni njia ya asili ambayo matumizi yake katika kudhibiti panya yanalenga kuhakikisha hakuna uwepo wa mazingira rafiki kwa panya kuweza kupata mahitaji kwa urahisi na kwa kweli hii ni njia inayoweza kumpa mkulima suluhisho la muda mrefu la tatizo hili la panya ukilinganisha na njia nyingine zote.

Shughuli unazotakiwa kufanya katika mbinu hii ni kufanya usafi wa shamba kwa kuondoa takataka hasa zile zinazoweza kutumiwa na panya kama chakula, kufanya palizi kuondoa magugu pamoja na kufyeka mapori  kuzunguka eneo la shamba.

Magugu marefu katika shamba na mapori kuzunguka eneo la shamba mara nyingi hutumiwa na panya kama sehemu za kujificha, kuzaliana na kutengeneza makao. Kwa sababu hiyo katika maeneo yenye mlipuko wa panya hakikisha shamba lako halina magugu marefu na pia halipo karibu na mapori au shamba lililopumzishwa/lisilolimwa.

Kwa wakulima wenye utaratibu wa kupika na kula wakiwa shamba ni vyema wahakikishe hawaachi mabaki ya chakula katika maeneo ya shambani kwani mabaki hayo yanaweza kuwa chanzo cha kuwavutia panya na hivyo kusababisha uvamizi wa panya shambani.


(2). Kufukiza Moshi

Njia hii uhusisha uchomaji moto wa nyasi au mabaki ya mazao katika mashimo ya panya wakati wa mchana ili kuua panya waliojificha ndani ya mashimo hayo. Unachotakiwa kufanya katika mbinu hii ni kuweka nyasi au mabaki ya mazao juu ya mashimo ya panya na kisha kuyachoma moto ambapo kwa njia hii panya wote walio ndani ya mashimo hufa kwa kukosa hewa kutokana na mlundikano mkubwa wa moshi wenye kiwango kikubwa cha hewa ya Carbondioxide inayozalishwa kutokana na kuungua moto kwa nyasi na mabaki ya mazao.

Njia hii ni vyema ifuatiwe na ufukiaji wa mashimo sambamba na ukandikaji wa udongo mzito wa mfinyanzi kwenye mashimo yote ili panya wasiweze kuyarudia. 


(3). Kujaza maji kwenye mashimo

Hii ni njia ya asili inayohusisha matumizi ya maji kuwadhibiti panya waliojificha ndani ya mashimo wakati wa mchana. Unachotakiwa kufanya katika mbinu hii ni kujaza maji katika mashimo yote ya panya yaliyo katika shamba lako au maeneo mengine ya karibu ili kuua panya walio ndani ya mashimo hayo ambao hufa kutokana na kukosa hewa.

Vifaa

  1. Mpira wa maji
  2. Maji
  3. Kopo la kuchotea maji
  4. Ndoo ya kuifadhia maji

Hatua za Kufuata

  1. Jaza maji kwenye ndoo yakuifadhia.
  2. Chomeka mpira wa maji katika shimo la panya kama mrija wa kuingizia maji kwenye shimo.
  3. Chota maji kwa kutumia kopo au kikombe kutoka katika ndoo yenye maji kisha mimina maji katika shimo kwa kupitia mpira wa maji kama mrija hadi shimo litakapo jaa na kuua panya wote walio ndani yake. Kwa shimo moja unaweza kutumia kiasi cha lita 10 hadi 40 za maji kutegemeana na ukubwa wa shimo.
  4. Mwisho unaweza kufukia mashimo kwa kukandika na udongo wa mfinyanzi au kuyachimbua na kuyasawazisha.

(4). Kuchimbua mashimo ya panya

Njia hii inalenga kuharibu mashimo yote ya panya yaliyo katika eneo la shamba au karibu yake kwa kuyachimbua kwa kutumia jembe ili kuondoa maficho ya panya katika maeneo yote ndani na karibu ya shamba na kisha kusawazisha udongo kwa kuushindilia.

Kwa kuwa mashimo mengi ya panya huwa katika mfumo wa njia za chini kwa chini zinazoweza kuenea katika eneo la mita za mraba 25 hakikisha unafanya uchimbaji katika eneo la shimo mita za mraba 25 kuzunguka shimo lilipo.

Vilevile muda wa kuchimbua inafaa huwe wakati wa mchana kwa sababu wakati huu panya wengi huwa wamejificha katika mashimo yao na hivyo ni rahisi zaidi kuwakamata au kuwauwa wakati wa kuchimbua. Unaweza kufanya mbinu hii kama ifuatavyo;

Vifaa vinavyohitajika katika mbinu hii ni pamoja na

  1. Jembe,
  2. Wavu au neti zenye matundu mapana pamoja na
  3. Fito nne zenye urefu wa mita 1 au 1.5.

Hatua za kufuata

Ili kudhibiti panya kwa kutumia njia hii fuata hatua zifuatazo;

  1. Tayarisha wavu wenye urefu wa mita 20 kisha chonga ncha za fito zako hadi zichongoke vizuri.
  2. Chomeka fito katika sehemu uliyogundua shimo la panya katika umbo la mraba mita 5 kutoka fito moja hadi nyingine.
  3. Zungusha wavu kuzunguka fito zote zilizo katika mraba kama vile unaweka wigo.
  4. Kwa kutumia jembe au koleo chimbua eneo lote lililo ndani ya mraba ili kuharibu njia zote za panya katika shimo.
  5. Panya wote watakaotaka kotoroka watanaswa na wavu uliozunguka mraba hivyo unaweza kuwakamata kwa urahisi na kuwaangamiza.
  6. Baada ya kuchimbua na kuharibu mashimo shindilia vizuri udongo katika sehemu ya mraba.

(5). Kupanda kwa wakati mmoja

Hii ni mbinu shirikishi ambayo uhitaji wakulima walio katika eneo moja kwa mfano bonde moja la kilimo au wenye mashamba yanayopakana kuweka utaratibu wa kupanda kwa wakati mmoja. Katika mbinu hii inashauriwa tofauti ya siku za kupanda kati ya mashamba ya wakulima tofauti katika eneo moja isiwe zaidi ya wiki mbili vinginevyo panya walio katika eneo hilo wataweza kuongeza kasi ya kuzaliana na hivyo kusababisha hasara kubwa zaidi.

Mbinu hii imezingatia uwezo wa panya kuzaliana kwa haraka hasa wakati kunapokua na upatikanaji wa maji na chakula. Hivyo basi kunapokuwa na tofauti kubwa ya muda wa kupanda kwa kawaida muda wa kuvuna pia hutofautiana kati ya mashamba na hii husaidia kizazi kipya/watoto wa panya kupata chakula na hivyo kuwa na muda wa kupevuka na kuzaa kwa haraka na matokeo yake idadi yao huongezeka maradufu na kusababisha hasara kubwa kwa mazao yaliyopo na yatayofuata.


(6). Matumizi ya Viuatilifu

Mbinu hii uhusisha matumizi ya sumu ili kuua panya baada ya kuvamia maeneo ya shamba ambapo mara nyingi sumu hizi hutumiwa zikiwa katika mfumo wa chambo kilichochanganywa na sumu kama kilivyotayarishwa kutoka kiwandani ili kuwavutia panya waweze kula, kuathiriwa na hatimaye kufa kutokana na sumu iliyo kwenye chambo.

Vilevile kuna baadhi ya sumu zinaweza kuchanganywa na chambo kinachopendelewa na panya wa eneo husika kilichoandaliwa na mkulima mwenyewe. Chambo cha kuwavutia panya kinaweza kuwa mbegu za aina mbalimbali za nafaka nzima au vipande au vyakula katika umbo la vidonge (pellets).

Kwa ujumla kuna aina mbalimbali za sumu zinazoweza kutumika kudhibiti panya wavamizi wa mashamba kama nitakavyozielezea hapo chini.


Sumu ya panya na vifungashio vyake
Sumu ya panya na vifungashio vyake

Aina za Sumu

1. Sumu zinazozuia damu Kuganda (Ant-coagulants)

Aina hii ya sumu zinapotumiwa na panya huweza kuathiri utumikaji wa vitamin K ambayo ndiyo inayohusika na ugandaji wa damu katika mwili na hivyo kupelekea panya kuvuja damu ndani kwa ndani kitendo kinachotambulika kitaalamu kama Internal Haemorrhage.

Mfano wa sumu zilizo katika kundi hili ni kama vile Warfarin, Bromadiolone, Difenacoum, Brodifacoum, Flocoumafen, Chlorophacinone na Coumatetralyl zinazopatikana nchi nyingi duniani katika majina tofauti ya kibiashara. Baadhi ya majina ya sumu hizi zinazopatikana kwa upande wa Tanzania ni kama vile Ex-Rat, Panyacide, Panyakill na Rat-cide zote zikiwa na sumu ya Bromadiolone wakati dawa nyingineyo ni Brodek ikiwa na sumu ya Brodifacoum.

Kwa kawida panya aliyekula sumu za aina hii hufa taratibu kwa kuvuja damu ndani kwa ndani na huweza kuishi kwa siku kadhaa kabla ya kufa tangu alipokula chambo chenye sumu. Mara nyingi panya waliokula sumu hizi hufia katika mashimo au maficho yao na ndio maana wakulima wengi wanaotumia sumu za aina hii hushindwa kukuta mizoga ya panya katika mashamba yao.

Faida ya kutumia sumu hizi ni kwamba haziogopewi na panya kwa sababu haziwezi kumsababishia panya maumivu wakati anapozitumia hivyo panya aliyeanza kula chambo chenye sumu ataendelea kula chambo hicho bila ya kusikia maumivu hadi pale atakopofikia kiwango kinachoweza kumuua kwa kuvuja damu ndani kwa ndani.

Vilevile kitu kingine muhimu kuhusu aina hii ya sumu ni kwamba ina kikata sumu au dawa za makata (antidote) zenye uwezo wa kukata sumu na hivyo kuokoa uhai wa mtu endapo atakula sumu hizi kwa bahati mbaya. 

Sumu za aina hii zimegawanyika katika makundi mawili ambayo ni sumu za kizazi cha kwanza (1st generation) na sumu za kizazi cha pili (2nd generation).


  • Sumu za kizazi cha kwanza

Kundi hili hujumuisha aina za sumu zinazozuia damu kuganda zenye uwezo wa kuua panya baada ya panya kula chambo chenye sumu mara kadhaa kwa mfululizo kabla ya kufikia kiwango kinachoweza kumuua (lethal dose) na kufa. Mfano wa sumu katika kundi hili ni kama vile Warfarin, Chlorophacinone na Coumatetralyl.


  • Sumu za kizazi cha pili

Sumu katika kundi hili hujumuisha aina za sumu zinazozuia damu kuganda zenye uwezo wa kuua panya baada ya kula chambo chenye sumu hata mara moja tu (single dose). Mfano wa sumu zilizo katika kundi hili ni pamoja na Difenacoum, Bromadiolone, Brodifacoum na Flocoumafen. Sumu hizi zinauwezo wa kuwadhibiti panya wote wenye usugu kwa sumu za kizazi cha kwanza.


2. Sumu zinazoua Papo hapo (Acute poison)

Kundi hili hujumuisha sumu zote zenye uwezo wa kuathiri na kuua panya papo hapo kwa kuathiri mifumo na ogani muhimu ndani ya mwili wa panya kama vile moyo, mfumo wa upumuaji, ini na figo. Mara nyingi panya waliokula aina hii ya sumu hufa kwa maumivu makali karibu na sehemu iliyowekwa sumu. Zinc phosphide ni aina ya sumu katika kundi hili inayotumika zaidi katika maeneo mengi nchini.

Kwa kawaida chambo chenye sumu hizi kina tatizo la kuogopewa na panya kitendo kinachotambulika kitaalamu kama bait shyness. Kitendo hiki hutokana na panya kusikia maumivu wakati wanapoanza kula kiasi kidogo cha chambo chenye sumu ambapo kwa tahadhari kubwa panya wanapoanza kusikia maumivu huamua kuacha kabisa kula chambo hicho.

Vilevile mizoga ya panya waliokufa karibu na sumu huwafanya panya wengine kuogopa zaidi kukisogelea na kula chambo chenye sumu na hivyo kupelekea udhibiti wa panya kwa sumu za aina hii kushindwa mara kwa mara.

Zingatia; Wataalamu wengi wa kilimo na udhibiti wa viumbe waharibifu wa mazao hawapendekezi matumizi ya sumu zinazoua papo hapo kwa kuwa sumu hizi ni hatari sana kwa binadamu kwa sababu hazina kikata sumu (antidote) kinachoweza kukata makali ya sumu mwilini lakini pia zina ufanisi mdogo wa kudhibiti panya kutokana na kuogopewa.

Hivyo pindi kutakapokuwa na ulazima wa kutumia sumu kama njia ya kuwadhibiti panya shambani inapendekezwa kutumia sumu zizuiazo damu kuganda.


Namna ya kuweka Sumu

  • Kituo cha chambo (Baiting station)

Uwekaji wa sumu ili kuwadhibiti panya unatakiwa kuzingatia usalama wa wanyama wengine wasiohusika na uharibifu wa mazao. Wanyama wengine tofauti na panya waharibifu wanaweza kuvutiwa na chambo chenye sumu na hivyo kuna haja ya kuwalinda ili wasiweze kula chambo chenye sumu na kufa. Kwa sababu hiyo inashauriwa wakati wa kuweka chambo kutumia kifaa maalumu kinachojulikana kama Kituo cha chambo (Baiting station).

Kazi kubwa ya kifaa hiki ni kuzuia wanyama wengine isipokuwa panya kukifikia chambo chenye sumu ambapo kwa kupitia kifaa hiki panya ndiye mnyama pekee anayeweza kukifikia chambo chenye sumu kwa urahisi. Hivyo wakati wa kuweka chambo inashauriwa kuweka chambo chenye sumu ndani ya kituo cha chambo kabla ya kukitegesha sehemu husika ambapo panya yoyote atayetaka kula chambo hicho atalazimika kupenya kupitia matundu ya kituo kuingia ndani kabla ya kula chambo chenye sumu.

Vifaa hivi mara nyingi huwa vimetengenezwa kwa plastiki kwa mtindo kama wa boksi au bomba lenye matundu mawili na hupatikana nchini katika baadhi ya maduka makubwa ya viuatilifu au mkulima yeyote kupitia fundi seremala au yeye mwenyewe binafsi anaweza kumudu kutengeneza kifaa hiki kwa kutumia njia za asili.

Unachotakiwa kufanya katika kutengeneza kifaa hiki kwanza kwa kutumia mbao tengeneza kitu kama kibubu cha kuifadhia pesa na pili toboa matundu mawili katika pande mbili tofauti za kibubu hicho yenye ukubwa unaofanana sawa na matundu ya mashimo ya panya. Idadi ya vituo utakavyonunua au kutengeneza itategemeana na mahitaji yako mwenyewe.



  • Hatua za kuweka chambo chenye sumu

Wakati wa kuweka chambo chenye sumu kuwavutia panya unaweza kufuata hatua zifuatazo;

  1. Chagua maeneo utakayoweka chambo chenye sumu (baiting points) ukizingatia yale uliyoyagundua wakati wa kufanya ukaguzi wa shamba. Sehemu muhimu unazopaswa kuzipa kipaumbele katika zoezi hili ni njia zote za panya, maeneo ya karibu na maficho ya panya pamoja na sehemu za shamba zilizokutwa na viashiria vya panya.
  2. Safisha maeneo yote ya shamba lako na kuondoa mbegu zote zilizoanguka ardhini na takataka zote zinazoweza kutumika kama chakula kwa panya. Hii itawafanya panya kukosa chakula mbadala na hivyo kula kiwango kikubwa cha chambo chenye sumu kwa urahisi.
  3. Soma na kufuata maelekezo yote ya sumu husika kama yalivyoainishwa kwenye lebo ya kifungashio chake kabla ya kuanza kuitumia. Matumizi ya dawa tofauti na ilivyoelekezwa kwenye lebo ni kinyume cha sheria ya matumizi ya viuatilifu.
  4. Fungua kifungashio kisha weka chambo katika vyombo maalumu vya kuwekea sumu (baiting stations) ili kuzuia wanyama wasiohusika kula chambo chenye sumu lakini pia kukinga chambo kisiharibiwe na hali ya hewa kama vile mvua.
  5. Weka vyombo hivi katika sehemu zote ulizozichagua. Hakikisha unaweka chambo katika maeneo mengi iwezekanavyo katika shamba lako.
  6. Endelea kuongeza chambo kipya katika kituo cha chambo kadili chambo kitavyokuwa kinapungua ili kuwafikia panya wengi na kuwafanya wale chambo mara nyingi hadi pale chambo kitakapokuwa hakipungui tena.

  • Mambo ya Kuzingatia katika uwekaji wa chambo

Hakikisha chambo utakachotumia katika shamba lako ni kile kinachopendelewa na panya waliopo katika eneo husika. Unaweza kujua hili kwa kupata ushauri kutoka kwa mtaalamu wa kilimo wa eneo lako ili kujua chambo au dawa inayofaa zaidi kwa eneo husika.

Hakikisha unaweka chambo chenye sumu karibu na mashimo au maficho na katika njia za panya ili panya kabla ya kufikia na kula mazao yako shambani waweze kula chambo chenye sumu na hivyo kupunguza mashambulizi kwa mazao yako. Vilevile usibadili sehemu ya kuwekea chambo (baiting point) ikiwa chambo chake kimeshaanza kutumiwa na panya.


  • Usugu wa Panya kwa Sumu (Viuatilifu)

Usugu wa panya ni pale panya wanapokuwa na uwezo wa kuhimili madhara ya aina fulani ya sumu (kiambata amilifu) na hivyo sumu hizo kushindwa kuwauwa kama ilivyokusudiwa. Usugu wa panya kwa aina fulani ya sumu ni tabia wanayozaliwa nayo na sio tabia wanayoweza kuijenga ukubwani lakini pia usugu huu uhusishwa kwa karibu na panya wa kizazi kilichopita waliotumia kiwango kidogo cha dawa na hivyo kushindwa kufa.

Usugu wa panya unaweza kusababishwa moja kwa moja na mkulima mwenyewe kutokana na matumizi ya aina moja ya sumu/Kiambata amilifu kwa muda mrefu bila ya kuweka utaratibu wa kubadilisha. Hivyo ili kudhibiti usugu ni vyema ukawa na utaratibu wa kubadilisha sumu mara kwa mara na kuzingatia maelekezo ya sumu husika kwa kiwango na utaratibu unaopendekezwa.


(7). Matumizi ya Mitego (Trapping)

Hii ni moja ya mbinu za kudhibiti panya kwa kutumia nguvu (physical control) ambapo mitego ya aina mbali mbali iliyowekwa chambo au kivutio cha panya hutegeshwa katika maeneo mbalimbali ya shamba ili kuweza kuwanasa panya. Ingawaje ufanisi wa mbinu hii ni mdogo ukilinganisha na njia ya matumizi ya viuatilifu lakini ni moja kati ya mbinu muhimu sana katika udhibiti wa panya hasa wakati idadi yao inapokuwa bado ndogo au katika kipindi ambacho panya waliopo wanapokuwa wamejenga usugu kwa sumu.

Kuna aina mbalimbali za mitego ya kutoka viwandani inayoweza kutumika katika udhibiti wa wa panya kama vile mitego ya kubana, mitego ya kunasa na mitego ya gundi. Mitego hii kwa aina zake tofauti kuna inayoweza kukamata panya wakiwa hai na pia kuna mingine yenye uwezo wa kuwanasa na kuwauwa. Wenzetu katika nchi zilizoendela hutumia pia mitego ya kielectroniki ambayo hutoa mshtuko wenye uwezo wa kuua hadi panya 50 kwa wakati mmoja kwa kutumia idadi kadhaa ya betri.

Vilevile wakulima wanaweza kutengeneza mitego yao wenyewe kwa njia za asili wakitumia vifaa vinavyopatikana katika mazingira yao ambapo katika makala hii nitakuelezea jinsi ya kutengeneza mtego wa kutumia ndoo ambao umekuwa ukionesha ufanisi mkubwa kwa wakulima wengi waliowahi kuutumia.



(i) Mtego wa panya kwa kutumia ndoo

Vifaa vinavyohitajika ili kutengeneza mtego huu ni;

  1. Ndoo ya lita 20.
  2. Chupa ya plastiki au bati yenye kizibo.
  3. Waya mgumu wa chuma.
  4. Mgando wa karanga, siagi au mchuzi wa samaki
  5. Moto.
  6. Maji.

Hatua kwa hatua jinsi ya kutengeneza

  1. Andaa ndoo kwa kuisafisha kisha weka ncha ya waya kwenye moto kwa muda wa dakika tano hadi kumi.
  2. Toboa sehemu ya juu ya ndoo matundu mawili katika pande mbili zinazopakana kwa kutumia ncha ya waya uliyoiweka kwenye moto.
  3. Funga kizibo cha chupa uliyoiandaa kisha pitisha waya mgumu kupitia kitako cha chupa hadi utokezee juu na hakikisha chupa imeshikana vizuri na waya.
  4. Pachika waya ulioshikilia chupa katika matundu uliyotoboa katika ndoo kisha kunja sehemu za waya zilizochomoza katika pande zote mbili za ndoo.
  5. Zungusha chupa iliyoshikiliwa katika ndoo ili kuhakiki kama ina uwezo wa kuzunguka vizuri.
  6. Weka kiasi kidogo cha maji karibu robo ya ndoo na kisha paka siagi, mgando wa karanga au mchuzi wa samaki kwenye chupa ili kuwavutia panya.
  7. Unaweza kuchimba shimo lenye urefu sawa na ndoo na kisha ukatumbukiza ndoo na kushindilia udongo pembezoni mwa ndoo ili iweze kushikana vizuri ardhi au bila kuchimbia ukaegemeza vipande viwili vya mbao bapa ili vitumiwe na panya kama ngazi kufikia chupa.
  8. Tembelea mtego kila siku ili kuwaondoa panya waliokamatwa na kuwaangamizi pamoja na kupaka tena kivutio kipya cha panya kwenye chupa ya mtego.
  9. Zika ardhini mizoga yote ya panya uliowaangamiza kisha safisha mikono yako kwa kutumia maji safi na sabuni.


Mtego unavyofanya kazi

Katika aina hii ya mtego panya huvutiwa na chambo kilichokuwa juu ya mfuniko wa ndoo na hivyo hukifuata ili kukila na mara tu wanapokanyaga katika mfuniko wa ndoo, mfuniko huzunguka na hivyo kuwadondosha panya ndani ya ndoo. Kama ulitumia ndoo tupu bila kuweka maji unaweza kuwakamata panya wakiwa wangali hai lakini ikiwa ulijaza maji kuna uwezekano mkubwa wa kuwakuta wamekufa.

Idadi ya mitego utakayo kuwa nayo itategemewana na mahitaji yako kutokana na idadi ya maeneo unayolenga kuweka mitego. Maeneo haya ni sawa na yale unayotumia kuweka chambo chenye sumu.


(10). Mfumo wa mtego kizuizi (Trap barrier system)

Mbinu hii ya mfumo wa mtego kizuizi uhusisha upandaji wa kiasi kidogo cha mazao katika sehemu ndogo ya shamba wiki mbili hadi tatu kabla ya kupanda katika eneo lote la shamba. Mazao yote yanayopandwa katika mfumo huu ili kuwavutia panya kwenye mitego hutambulika kama Mazao mtego au kitaalamu Trap crops ambayo uhusisha mazao yaleyale yanayopendelewa na panya kama vile mahindi na mpunga. Ingawaje mbinu hii inaweza kutumika kwa mazao mbalimbali lakini imeonyesha ufanisi mkubwa kudhibiti panya wavamizi katika mashamba ya mpunga katika maeneo mengi duniani kama vile China, Indonesia na Maleysia. Ili kutengeneza mfumo huu unahitaji vifaa vifuatavyo;

  • Karatasi la plastiki (polythene sheet).
  • Fito
  • Mitego ya vitundu (cage trap). Milango ya vitundu hivi imetengenezwa kwa namna ambayo kwa ndani ina nyaya zilizochongoka kuelekea ndani ambazo humzuia panya yoyote aliyeingia ndani asitoke nje ya kitundu
  • Pini au misumari midogo
  • Kisu au mkasi

Mtego wa kitundu
Mtego wa kitundu

Hatua za Kufuata

  1. Chagua sehemu katika shamba lako, safisha, lima na kisha pima eneo katika umbo la mraba mita 10 kwa 10 kwa ekari moja ya shamba.
  2. Panda mazao yako katika eneo hilo.
  3. Chomeka fito kuzunguka eneo ulilopanda mazao na kisha zungushia karatasi la plastiki kutengeneza uzio.
  4. Shikisha karatasi la plastiki katika fito kwa kugongelea misumari au pini.
  5. Toboa matundu manne usawa wa ardhi tundu moja kila upande wa uzio kwa kutumia kisu au mkasi kwa kila upande wa uzio na kuweka mitego ya vitundu katika kila tundu. Hakikisha milango ya mitego ya vitundu imeelekea usawa wa matundu ya uzio.
  6. Tembelea na kukagua mitego ya vitundu kila siku ili kuondoa panya walionaswa.
  7. Toa huduma zote kwa mazao yaliyo katika mfumo huu kama inavyohitajika na kisha panda mazao sehemu ya shamba iliyobaki baada ya muda wa wiki mbili hadi tatu.
  8. Angamiza panya walionaswa kwa kuvizamisha vitundu vyenye panya kwenye maji kwa muda wa dakika 5 hadi 10 ili panya waweze kufa kwa kukosa hewa.
  9. Zika ardhini mizoga yote ya panya uliowaangamiza na kuosha mikono yako kwa maji safi na sabuni.

Mtego kizuizi wa panya
Mtego kizuizi wa panya

Mfumo unavyofanya kazi

Panya wana uwezo mkubwa wa kunusa na kuhisi harufu ya chakula hivyo wakati wa usiku wanapokuwa wakijitafutia chakula huvutiwa na harufu ya mazao mtego yaliyo ndani ya uzio na hivyo hufuata harufu hiyo kuzunguka uzio hadi watakapokuta matundu ambapo hukamatwa na mitego ya vitundu (cage) wanapojaribu kuingia ndani ya uzio kupitia matundu ya uzio. Panya walioingia ndani ya mtego ya vitundu kadili watakavyokuwa wanajaribu kutoka kupitia milango wa vitundu ndipo watakapokuwa wakichomwa za mlangoni na hivyo panya wote walioingia ndani ya mitego ya vitundu wataendelea kuwepo hadi utakapokuja kuwatoa kesho yake. Unaweza kuwaangamiza panya walionaswa kwa kuvizamisha vitundu kwenye maji ambako hufa kutokana na kukosa hewa.


(11). Matumizi ya vidonge vya uzazi

Hii ni njia iliyogundulika hivi karibuni kupitia kituo cha udhibiti wa viumbe hai waharibifu wa mazao ambapo katika mbinu hii vidonge vyenye harufu ya kuwavutia panya na uwezo wa kupunguza kasi ya panya kuzaliana huwekwa karibu na maficho yao na pindi panya watakapokula vidonge hivi uwezo wao wa kuzaliana utaweza kupungua maradufu. Njia hii inaangaliwa kama njia ya kibinadamu zaidi ya kudhibiti panya ukilinganisha na njia zingine.


HITIMISHO

Ni ukweli usiopingika kwamba visumbufu vya mazao vilivyovingi ni vigumu kuvidhibiti kwa kutumia mbinu ya aina moja. Hivyo kwa upande wa panya kama kisumbufu kimojawapo cha mazao inashauriwa kutumia mbinu za aina tofauti kwa wakati mmoja ili kuongeza ufanisi wa kuwadhibiti.

Unachotakiwa kufanya ni kuchagua mbinu kadhaa unazoweza kuzimudu ambazo haziwezi kuingiliana au kuathiriana katika ufanyaji kazi wake pale zinapotumika kwa wakati mmoja. Kwa mfano unaweza kuchagua kutumia njia ya kufanya usafi, kutega mitego na kutumia sumu kwa wakati mmoja au njia ya kujaza maji na kuchimbua mashimo kwa pamoja.

Mwisho, nasisitiza kama nilivyoeleza hapo awali ni muhimu sana tena sana udhibiti wa panya ukahusisha jamii yote ya eneo lilitokea mlipuko wa panya ili kutokomeza kabisa tatizo hili. Vinginevyo itakuwa vigumu sana kuwadhibiti panya na kuwatokomeza ikiwa jambo hili litafanywa katika mashamba ya baadhi ya wakulima wachache waliojitolea kwa sababu mashamba yote yasiyo na mbinu za udhibiti yataendelea kutumika kama maficho mapya ya panya watakaokuwa wakishambulia mazao katika mashamba yote hadi yale yaliyotumia mbinu za udhibiti.

Categories: Wadudu na Magonjwa

Mtalula Mohamed

I like blogging. In order utilize my profession I chose to share, to blog, a few tips and tricks about farming and agriculture to anyone interested.

2 Comments

sharipha · September 26, 2018 at 9:27 am

Mimi nilisomea kilimo na mifugo ila nilivyojiunga na hiii Mogriculture Tz naendelea kujifunza vitu vingi sanaa maana nimekaa mtaani bila ajira bila binu zozote za kilimo zaidi ya kilimo cha tumbaku ila naendelea kuongeza uzoefu wangu ambao ulitaka kupotea daima ahsanteni kwa elimu mzuri sana endeleeni kutuelimisha

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *