Changamoto za kilimo cha mihogo

Kilimo cha zao la muhogo, kama ilivyo kwa mazao mengine ya mizizi, kinazongwa na changamoto mbalimbali zikiwemo za wadudu na magonjwa ambazo huchangia kwa kiasi kikubwa kupunguza kiasi cha mavuno, na ubora wa mazao.

Lakini pia changamoto hii ya wadudu na magonjwa ya mihogo inaongeza gharama za uzalishaji ambazo hazikutarajiwa. Hivyo ni muhimu kwa mkulima kuwa na ufahamu wake ili aweze kuandaa mazingira bora ambayo yatachochea maambukizi na/au kuenea kwa wadudu na magonjwa ya mihogo.

vitabu-vya-kilimo-bora-GIF

Endelea kusoma ujifunze Zaidi…


Wadudu Waharibifu wa Mihogo

Wadudu waharibifu wa mihogo Tanzania sana sana ni utitiri wa kijani wa muhogo, vidung’ata, nzi mweupe, vidugamba weupe wa muhogo na mchwa. Wadudu wanaweza kusababisha hasara kubwa na kupunguza mavuno ya muhogo kwa asilimia 10 hadi 100.

Wakulima wanatakiwa kuwa na ufahamu juu ya wadudu hawa na hasa nzi mweupe kwa sababu wanaweza kusambaza virusi vya magonjwa ya batobato na michirizi kahawia.


(i) Tanabui/Utitiri wa kijani wa muhogo (Cassava green mite)

Huyu ni mdudu mdogo wa rangi ya kijani inayoelekea manjano ambaye haonekani kirahisi kwa macho. Idadi yao huongezeka wakati wa ukame na kupungua wakati wa mvua kwani huondolewa na matone ya mvua.

Husambaa kutoka eneo moja hadi jingine kwa kupeperushwa na upepo, pia kupanda mbegu kutoka kwenye mimea yenye wadudu na wadudu hutembea kutoka mmea mmoja hadi mwingine.

Dalili muhimu

  • Vidoa vidogo vya rangi ya njano au kijani mpauko mfano wa jani lililotobolewa kwa sindano hutokea kwenye majani machanga.
  • Kubadilika kwa umbo la jani na kuwa mfano wa mshumaa na kusababisha kunyauka kwa vishina vya jani.
  • Kuwepo kwa mayai na wadudu wapevu upande wa chini wa majani.

Udhibiti

  • Tumia mbegu zenye ukinzani wa kutosha dhidi ya mashambulizi ya utitiri wa kijani.
  • Tumia njia ya kibaiolojia kwa kutumia wadudu wanaokula utitiri kwa mfano aina ya T. aripo.
  • Chovya vipando vya muhogo kwenye kiuatilifu kabla ya kupanda
  • Chagua mbegu safi wakati wa kupanda
  • Panda shamba ambalo halikuwa na utitiri wakati wa msimu uliopita
  • Panda muhogo mwanzoni mwa kipindi cha mvua

(ii) Vidung’ata (Cassava mealy bug)

Hawa huonekana kama unga mweupe uliofunika sehemu ya juu ya mimea inayochipua. Wana rangi ya maziwa, utando mweupe na umbo mfano wa yai na hawana mabawa.

Vidung’ata huwa wengi wakati wa msimu wa kiangazi kuliko kipindi cha mvua. Husambaa toka eneo moja hadi jingine kama mkulima akipanda mbegu zenye wadudu au mmea hadi mmea kwa kupeperushwa na upepo.

Vidung’ata hufyonza maji toka kwenye majani na mashina ya muhogo na kusababisha upotevu mkubwa wa maji kwenye mmea hatimaye mmea hukauka. Upungufu wa mavuno unaweza kuwa kati ya asilimia 10 hadi 100.

Dalili muhimu

Pingili za muhogo huwa fupi na majani ya kileleni huonekana kama fundo. Madhara yanapozidi lile vumbi jeupe hukauka na kuwa rangi nyeusi. Mimea hudumaa na kuathiri ukuaji wa muhogo kutokana na uwezo mdogo wa muhogo kujitengenezea chakula.

Udhibiti

  • Tumia njia za kibaiolojia hususan manyigu.
  • Loweka pingili kwenye viuatilifu kwa kutumia vipimo sahihi.
  • Ng’oa na kuchoma mimea yote iliyoathirika.
  • Tumia mbegu zenye ukinzani.

(iii) Nzi mweupe (Whitefly)

Hawa ni wadudu wadogo wenye mabawa meupe na hupendelea kuishi chini ya majani machanga. Huenea kutoka sehemu moja hadi nyingine kwa kuruka au kupeperushwa na upepo.

Nzi weupe ni vigurusha (vector) wanaoeneza magonjwa ya batobato na michirizi ya kahawia. Hupunguza ufanisi wa utengenezaji wa chakula cha mmea na wanaweza kusababisha upotevu wa mavuno wa asilimia 40 hadi 75.

Dalili muhimu

Nzi mweupe huharibu majani ya mmea wa muhogo. Majimaji yanayotolewa na wadudu hawa hudondoka kwenye majani na kusababisha fangasi kuzaliana na kuleta ukungu mweusi kwenye majani ya mmea.

Udhibiti

  1. Tumia wadudu maadui wa asili kama vile dudukobe, parasitoids: Eretmocerus kama vile Coccinelids, Sangarfa Syrphids na utitiri.
  2. Vizuizi vya asili kama misitu vinaweza pia kudhibiti nzi mweupe.

(iv) Vidugamba weupe wa muhogo (Cassava white scales)

Vidugamba ni wadudu weupe wanaoishi kwenye shina la muhogo. Hufyonza maji toka kwenye shina la mmea na husababisha mmea kupoteza maji mengi na kupunguza mavuno.

Dalili muhimu

Vidugamba huonekana kama mchanga mweupe uliofunika sehemu za shina la muhogo. Wadudu hawa wana tabia ya kufyonza na kukwangua Ngozi ya juu ya shina na kusababisha mikwaruzo.

Udhibiti

  • Ng’oa na choma mimea iliyoshambuliwa.
  • Lima kwa kubadilisha mazao (crop rotation). Inapendekezwa kupanda mazao ya mikunde baada ya zao la muhogo kwa ajili ya kuongeza rutuba ya udongo.
  • Chovya pingili za muhogo kwenye maji yaliyochemshwa ya nyuzi joto 60 au kwenye viuatilifu.

(v) Mchwa (Termites)

Mchwa ni mdudu anayeshambulia shina la muhogo wakati wa kiangazi na husababisha mmea kukauka. Wakati wa kipindi cha mvua mchwa hufanya kazi ya kuozesha masalia ya mimea na kuimarisha mzunguko wa hewa katika udongo.

Udhibiti

  • Panda mapema wakati udongo una unyevu wa kutosha
  • Tumia keki ya tumbaku kama kifukuza mchwa
  • Tumia viuamchwa (termiticides)
  • Kama shamba lina matandazo hakikisha hayagusi shina.
  • Chimba vichuguu ndani ya shamba ili kupunguza mazalia ya mchwa.
  • Panda miti ya minyaa kwenye maeneo yenye mchwa


Magonjwa ya Mihogo

A) Ugonjwa wa Matekenya au Ugonjwa wa michirizi ya kahawia

Ugonjwa huu ni maarufu kwenye sehemu zenye miinuko iliyo na urefu chini ya mita 300 na unapatikana kidogo sana kwenye miinuko ya mita 500 na kuendelea ambako uenezaji wake wa kawaida hautokei kabisa.

Visababishi

Matokeo ya uchunguzi wa awali unaonyesha kwamba ugonjwa huu ulienezwa na mdudu mweupe au inzi mweupe (whitefly) mwenye mabawa madogo.

Dalili za Ugonjwa wa Matekenya

Sehemui zote za muhogo zinaweza kuonyesha dalili za uambukizo wa ugonjwa huu lakini ni vipengele gani vya ugonjwa na ni kwa kiwango gani hutegemea hali ya mzingira, hatua ya kukua kwa mmea kwa kulinganisha.

Kwenye majani

Dalili ya kwanza: Chlorosis rangi ya njani hutokea kwanza pembezoni mwa vena ndogo baadae huathtiri vena ndogo zaidi na inaweza kuwa doa (chlorosis) la rangi ya njano.

Dalili ya pili: Rangi ya njano ambayo haihusishwi vizuri na vena isipokuwa katika mbaka ya mviringo kati ya vena kuu kwenye hatua za mwisho za ugonjwa sehemu kubwa ya lamin inaweza isiathirike, majni yenye ugonjwahubaki yameshikilia kwenye mmea kwa muda wa wiki kadhaa.

magonjwa ya mihogo; Ugonjwa wa michirizi ya kahawia

Kwenye shina

Huonekana kwenye tisu ya shina changa la kijani, jeraha la zambarau au kahawia linweza kuoneakan nje na kuingia ndani hadi kwenye gamba baaada ya kubandua gome la nje.

Pia jeraha la nekrotiki kwenye kovu la shina hutokea baada ya majni kudondoka kutokana na umri wa mmea. Tawi/shina hufa kuanzia kwenye ncha kuelekea chini na kusababisha kufa kwa mmea wote.

Kwenye mizizi

Kwa kawaida hutokea baada ya dalili za majani na wakati wa kipindi kati ya uambukizo na kufa, ambapo kifo cha mizizi hutokea kuanzia miezi 5 toka kupandwa. Dalili za mizizi zinabadilika nje ya mizizi na zinaweza kuwa kama kizuizimwanga au shimo au kufa kwenye gome.

Tishu inayo zunguka mizizi ina doa la rangi ya kahawia au nyeusi. Wakati mwingine mizizi huonekana kuwa yenye afya kwa nje bila kuwa na matatizo yaliyowazi au bila kupungua ukubwa, lakini ikikatwa huonekana kufainakufa au rangi ya njano.

magonjwa ya mihogo; Ugonjwa wa michirizi ya kahawia kwenye mizizi ya muhogo
Mihogo iliyoathirika na matekenya

Uambukizaji na ueneaji

Ugonjwa wa CBSD unaambukizwa kwa njia ya vipandikizi vinavyotokea kwenye mimea iliyoathiriwa vinavyosababisha mmea kuonesha kwenye majani dalili za ugonjwa.

Kwa kuwa muhogo kwa kawaida huzalishwa kwa njia ya vipandikizi ugonjwa huu huingizwa kwenye sehemu mpya zilizopandwa kwa kutumia vipandikizi vilivyoambukizwa.

Kwa aina zinazovumilia sana kwenye hali za mabondeni, dalili mbaya sana hutokea wakati ugonjwa ukigundulika katika hatua za mwanzo.

Uchunguzi umeonesha kwamba Bemisia afer ni mdudu/kisababishi ambacho ndicho kinachohusiana na maendeleo ya hivi karibuni kuhusu uhamishaji wa visababishi kama “ipomovirus”.

Mara nyingine inaonesha wadudu weupe (White flies) na kutokana na hali hiyo bado uchunguzi unaendelea zaidi.

Namna ya kudhibiti

  • Njia ya msingi ya kuzuia/kudhibiti ugonjwa wa CBSD ni kuchagua mbegu kutoka kwenye mimea isiyo na dalili ya ugonjwa.
  • Ubora wa mashina unahitaji kutunzwa kwa kuendelea kuchagua na kuangamiza ile iliyoambukizwa ambayo inaonekana wakati wa kuchipua.
  • Hakikisha kuwa unapanda mbegu bora za muhogo ambazo zinastahimili maambukizi ya magonjwa.
  • Hakikisha kuwa wakati wa uvunaji uonapo hali ya kuoza kwa mizizi ya mhogo ichome moto ili kutokomeza ugonjwa huo.
  • Kuelewa dalili za ugonjwa wa CBSD kwa ajili ya kuchukua tahadhari ya kutokomeza ugonjwa huu.
  • Hakikisha kuwa unaendelea kutunza mbegu bora zinazoonekana kuvumilia magonjwa sana.
  • Hakikisha kuwa shamba la mhogo linakuwa safi kwa ajili ya kupunguza visababishi vya ugonjwa wa CBSD

Angalizo: Hakuna tiba ya ugonjwa wa michirizi kahawia. Ugonjwa huu hupunguza mazao kwa kiasi cha asilimia zaidi ya 70.



B) Ugonjwa wa batobato au ukoma wa majani (Cassava Mosaic Disease – CMD)

Ni ugonjwa ambao ulienezwa kwa mara ya kwanza hapa Tanzani mwaka 1894, na baadae uliripotiwa katika nchi nyingine nyingi za Afrika Mashriki, Afrika Magharibi na Afrika ya Kati na sasa unafahamika kuwa upo maeneo yote yanayolimwa muhogo Afrika.

Katika viwango vya kuwepo kwa ugonjwa wa CMD na katika uwingi wa hasara zinazopatikana kutokana na CMD ni kati ya 15 – 20%. Hii ni sawa na tani milioni 15 – 18 zikilinganishwa na makadirio ya shirika la kilimo na chakula duniani ya tani milioni 85 ya mwaka 1997.

Visababishi

Tangu ugonjwa wa CMD ulipoenezwa kwa mara ya kwanza, visababishi vilichukuliwa kuwa ni virusi kwa sababu ya kukosekana kisababishi kingine. Kwa hiyo kutokana na kuwa mtazamo huu unalingana na matokeo ya uchunguzi wa awali inaonesha kwamba ugonjwa huu huenezwa na mdudu nzi mweupe (white fly).

Pia uchunguzi wa mara kwa mara umesababisha utambuzi wa virusi vya aina mbalimbali na tofauti kama ifuatavyo:

  • Ugonjwa wa batobato unaosababishwa na virusi vya Africa cassava mosaic virus
  • Ugonjwa wa batobato unaosababishwa na virusi vya Afrika mashariki (East Africa cassava mosaic virus)
  • Ugonjwa wa batobato unaosababishwa na virusi vya India (Indian cassava mosaic virus)

Dalili za ugonjwa wa batobato (Cassava Mosaic Disease – CMD)

  • Dalili hutokea kwenye jani lenye ruwaraza za michirizi ambazo huathiri sehemu zisizokunjamana za kutolea hewa na hufahamika katika hatua za awali za ukuaji wa jani.
  • Sehemu za kloritiki hushindwa kutanuka hadi mwisho, hivyo mvutano unajitokeza kutokana na ukuaji usiolingana na jani au majani madogo yaliyoharibika.
  • Majani yaliyoathirika sana hupungua ukubwa wa umbo, na hujikunja na kujitenga kwa sehemu zenye rangi ya njano na zenye rangi ya kawaida ya kijani. Mmea hudumaa na majani machanga hupatwa na uvimbe.
  • Kloritiki ya jani inaweza kuwa ya rangi ya manjano nyepesi au rangi inayokaribia nyeupe yenye kijani kidogo au kupauka kuliko ilivyo kawaida.

Uambukizaji na uenezaji

  • Ukoma wa mhogo huambukizwa kwenye vipandikizi vya shina ambavyo kwa kawaida hutumika kuzalishia mmea.
  • Pia huenezwa na inzi mweupe (white fly) aitwae Bemisia tabaci G. Aina mbili za inzi au
  • Mbu hao Bemisia (Preisner Hhosny na Aleorodius disperses R) pia huambukiza mihogo katika nchi za Afrika na India.
  • Usambazaji wa vipandikizi unaweza kusababisha kuenea kwa ugonjwa wa CMD katika maeneo mapya.

Namna ya kudhibiti

  • Hatua ya msingi ya kuzuia ugonjwa wa CMD ni kwa kuchagua vipandikizi kutoka kwa Mmea ambao hauna uambukizo wowote.
  • Ubora wa mashina unahitajika kwa kuendelea kuchagua na kuangamiza kwa kung’oa ile mihogo iliyoambukizwa ambayo inaonekana wakati wa kuchipua
  • Hakikisha kuwa wakati wa kuvuna mihogo kwa ile iliyoathirika na ugonjwa wa CMD inaangamizwa kwa kuchomwa moto.
  • Hakikisha kuwa unatunza shamba na kuwa safi ili kupunguza wadudu waenezao CMD.
  • Hakikisha una elimu ya kutosha juu ya dalili za ugonjwa wa CMD

Angalizo: Hakuna tiba ya ugonjwa wa batobato.



C) Baka-bakteria/Bakajani (Cassava bacterial blight)

Baka-bakteria husababishwa na bakteria ambao huingia kwenye mmea kupitia kwenye michubuko iliyosababishwa na wadudu au wanyama, mfano kuchuma kisamvu.

 Bakteria hawa huenea zaidi wakati kuna kiwango kikubwa cha unyevunyevu kwenye hewa. Maambukizi huwa makali zaidi wakati wa masika na kwenye maeneo yenye rutuba hafifu.

Baka-bakteria huenea kutokana na vimelea vya bakteria vilivyomo katika masalia ya mimea iliyoathirika kwenye udongo. Mvua au maji wakati wa kumwagilia huruka na kusambaza wadudu kwenye majani.

Wadudu kama panzi au viwavi ambao hula mimea iliyougua pia huambukiza mimea mingine kwa kupitia vifaa mbalimbali vitumikavyo shambani kama majembe na mapanga.

Dalili za ugonjwa wa bakajani wa mihogo

Mabaka ya kahawia au kama yaliyochemshwa yasiyokuwa na umbo maalum huonekana. Wakati mwingine sehemu iliyougua huondoka na kubaki shimo kwenye jani. Vilevile, majani hunyauka na baadaye kukauka na kupukutika au yanaweza pia kunyauka yakiwa yamebaki na rangi yake ya kijani.

Ugonjwa wa Bakajani kwenye majani

Namna ya Kudhibiti:

  • Chagua mbegu kwenye mimea isiyo na dalili za ugonjwa
  • Hakikisha usafi wa shamba na maeneo yanayozunguka ili kuharibu masalia ya wadudu wanaoeneza ugonjwa
  • Fukia masalia ya mimea iliyougua kwenye kina kirefu
  • Kubadilisha mazao shambani
  • Epuka kupanda shamba jipya karibu na shamba lililoathirika (mita 50)
  • Kurutubisha udongo kwa kutumia mbolea za asili na kuweka matandazo


Hebu niambie uzoefu wako juu ya kilimo cha muhogo na udhibiti wa magonjwa. Ulishawahi kupata hasara kutokana na wadudu na magonjwa? weka comment yako hapo chini


Mtalula Mohamed

I like blogging. In order utilize my profession I chose to share, to blog, a few tips and tricks about farming and agriculture to anyone interested.

1
Leave a Message

avatar
1 Comment threads
0 Thread replies
1 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
1 Comment authors
Regina Recent comment authors
  Subscribe  
newest oldest most voted
Notify of
Regina
Guest
Regina

Thanks so much for your good explanation